وظايف محتسب نخستين وظيفهء محتسب اين است كه به گفتهء خود كار بندد و گفتارش با كردارش مخالف نباشد . خداوند متعال در نكوهش بنى اسرائيل فرموده : « آيا مردم را به نيكى فرمان مىدهيد ولى خودتان را فراموش مىكنيد ؟ ! » « 1 » و از پيامبر ( ص ) روايت شده است كه فرمود : در شب معراج مردانى را ديدم كه لبهايشان را با مقراض مىبريدند . از جبرئيل پرسيدم كه اينان كيانند ؟ گفت : « خطيبان امت تو كه مردم را به نيكى فرمان مىدادند و خود را فراموش مى - كردند . » « 2 » و خداوند از شعيب ( ع ) كه قوم خود را از كم‌فروشى در وزن و پيمانه بازمىداشت چنين خبر مىدهد : « من نمىخواهم در آنچه شما را بازمىدارم خود خلاف كنم و جز اصلاح تا آنجا كه بتوانم قصدى ندارم » « 3 » و نيز محتسب چنان نباشد كه شاعر گفته : لا تنه عن خلق و تأتى مثله * عار عليك اذا فعلت عظيم يعنى : از خويى بازمدار حال آنكه خود مانند آن را به يارى . چون چنين كنى ننگ بزرگى بر تو خواهد بود . همچنين محتسب بايد در گفتار و كردارش خدا و خشنودى او را در نظر داشته باشد و نيتش پاك و بىشايبهء ريا و تظاهر باشد و در رياست خود از ستيزه و مفاخرت با ابناى جنس بپرهيزد تا خداوند جامهء قبول بر عمل او بپوشاند و او را موفق بدارد و مهابت و بزرگى او را در دلها استوار كند تا گفته‌هايش را به گوش قبول بشنوند . پيامبر ( ص ) فرموده است : « هركه خشنودى خدا را در برابر خشم مردم

--> ( 1 ) - « أَ تَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَ تَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ » ( سورهء 2 « بقره » آيهء 44 ) . ( 2 ) - « روى عن النبى ( ص ) قال : رأيت ليلة اسرى بى رجالا تقرض شفاههم بالمقاريض . فقلت من هؤلاء يا جبريل ؟ قال : خطباء امتك الذين يأمرون الناس بالبر و ينسون انفسهم . » ( 3 ) « وَ ما أُرِيدُ أَنْ أُخالِفَكُمْ إِلى ما أَنْهاكُمْ عَنْهُ ، إِنْ أُرِيدُ إِلَّا الْإِصْلاحَ مَا اسْتَطَعْتُ » ( سورهء 11 « هود » آيهء 88 ) .